Αγαπητοί γονείς,
Πολλά παιδιά φοβούνται το σκοτάδι, τους κεραυνούς, τα έντομα, τους κλέφτες ή το να μείνουν μόνα τους. Ο φόβος είναι ένα φυσιολογικό συναίσθημα. Είναι μέρος της ανάπτυξης και, σε έναν βαθμό, προστατεύει το παιδί. Το βοηθά να αναγνωρίζει τον κίνδυνο, να ζητά βοήθεια, να απομακρύνεται από κάτι που μοιάζει απειλητικό.
Η φοβία είναι κάτι διαφορετικό. Είναι ένας φόβος έντονος, επίμονος και δυσανάλογος σε σχέση με τον πραγματικό κίνδυνο. Το παιδί δεν μπορεί εύκολα να ηρεμήσει με μια λογική εξήγηση. Αποφεύγει καταστάσεις, ζητά συνεχείς διαβεβαιώσεις, δυσκολεύεται στον ύπνο, μπορεί να σωματοποιεί με πόνο στην κοιλιά, ταχυκαρδία, εφίδρωση ή κλάμα. Στη φοβία, το μυαλό του παιδιού λειτουργεί σαν να υπάρχει πραγματική απειλή, ακόμη κι όταν ο ενήλικας το διαβεβαιώνει ότι δεν υπάρχει. Τα τελευταία χρόνια βλέπουμε όλο και πιο συχνά έναν παράγοντα που τροφοδοτεί παιδικούς φόβους: την έκθεση στις οθόνες. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε παιδί που βλέπει οθόνη θα αναπτύξει φοβία. Σημαίνει όμως ότι ορισμένα παιδιά, ειδικά τα πιο ευαίσθητα, αγχώδη ή μικρότερα σε ηλικία, μπορεί να επηρεαστούν έντονα από εικόνες και περιεχόμενο που δεν μπορούν ακόμη να επεξεργαστούν ψυχικά.Ένα παιδί μπορεί να δει τυχαία ένα βίντεο με βία, ένα τρομακτικό challenge, μια σκηνή από ταινία τρόμου, μια είδηση για πόλεμο, απαγωγή, σεισμό ή φωτιά. Μπορεί να το δει για λίγα δευτερόλεπτα, αλλά η εικόνα να συνεχίσει να ζει μέσα του.
Η έρευνα το επιβεβαιώνει. Σε μελέτη των Van der Molen, Valkenburg και Peeters σε 537 παιδιά ηλικίας 7 έως 12 ετών, βρέθηκε ότι πολλά παιδιά ένιωθαν φόβο βλέποντας τηλεοπτικές ειδήσεις, ιδιαίτερα όταν το περιεχόμενο αφορούσε διαπροσωπική βία, φωτιές, ατυχήματα, καταστροφές ή έντονες οπτικές εικόνες των συνεπειών της βίας. Οι φόβοι που μπορεί να εμφανιστούν μετά από έκθεση σε οθόνες δεν είναι πάντα ίδιοι. Μερικά παιδιά αρχίζουν να φοβούνται τον ύπνο, γιατί θυμούνται εικόνες που είδαν. Άλλα φοβούνται να μείνουν μόνα στο δωμάτιο. Άλλα αναπτύσσουν φόβο ότι θα πάθει κάτι η μαμά ή ο μπαμπάς. Άλλα φοβούνται αρρώστιες, θανάτους, κλέφτες, φυσικές καταστροφές ή «κακούς ανθρώπους». Σε μεγαλύτερα παιδιά και εφήβους, το περιεχόμενο των social media μπορεί να τροφοδοτήσει κοινωνικούς φόβους: «Θα με κοροϊδέψουν», «Θα εκτεθώ», «Θα γίνω ρεζίλι», «Θα κυκλοφορήσει κάτι για μένα». Οι γονείς συχνά προσπαθούν να καθησυχάσουν λέγοντας: «Μην φοβάσαι, δεν είναι τίποτα». Όμως για το παιδί είναι κάτι. Η εικόνα υπάρχει μέσα του. Χρειάζεται λοιπόν πρώτα αναγνώριση και μετά εξήγηση. Μια πιο βοηθητική απάντηση είναι: «Καταλαβαίνω ότι αυτό που είδες σε τρόμαξε. Ήταν πολύ έντονη εικόνα. Θέλεις να μου πεις τι θυμάσαι; Να το βάλουμε μαζί σε μια σειρά;»
Αυτό που προστατεύει το παιδί δεν είναι να του απαγορεύσουμε τα πάντα. Είναι να είστε δίπλα του. Να γνωρίζετε τι βλέπει το παιδί, πότε το βλέπει, και τι κάνει μετά.Τι μπορείτε να κάνετε πρακτικά; Να αποφεύγετε τις ειδήσεις ενηλίκων όταν βρίσκονται κοντά σας παιδιά μικρής ηλικίας. Να ελέγχετε τα σύντομα βίντεο που βλέπει το παιδί, γιατί πολλές φορές εκεί εμφανίζεται ξαφνικά το πιο ακατάλληλο υλικό. Να μην αφήνετε την οθόνη να είναι η τελευταία εμπειρία του παιδιού σας πριν τον ύπνο. Και κυρίως να παρατηρείτε τις αλλαγές: φοβίες, εφιάλτες, αποφευκτικές συμπεριφορές, ανάγκη για συνεχή επιβεβαίωση, άγχος αποχωρισμού ή σωματικά συμπτώματα.
Αν μια φοβία διατηρείται και περιορίζει την καθημερινότητα του παιδιού, τότε θα χρειαστεί διερεύνηση και ενδεχομένως θα πρέπει να ζητήσετε βοήθεια από ειδικό. Οι οθόνες είναι πλέον στη ζωή μας και δημιουργούν εμπειρίες. Είναι εικόνες, ήχοι, σενάρια, απειλές, πρότυπα, ιστορίες. Και το παιδικό μυαλό δεν έχει πάντα τα φίλτρα που έχει ο ενήλικας. Γι’ αυτό το ερώτημα δεν είναι μόνο «Πόση ώρα μπορεί να είναι στην οθόνη;». Είναι και «Τι συναισθήματα του δημιουργούνται από αυτή την οθόνη;» Και ακόμη πιο σημαντικό: «Είμαι εγώ εκεί, ως ενήλικας, για να το βοηθήσω να το καταλάβει;»
Με εκτίμηση,
Τριανταφυλλιά Γαροφαλάκη
Παιδοψυχίατρος